Reqbi üzrə FAQ

Reqbiyə bənzər oyunlar çox xalqlarda (romalılar, yunanlarda, keltlərdə, uels sakinlərində, qallar) antik vaxtlardan mövcud idilər. Müasir reqbi 19-cu əsrin başlanğıcında İngiltərədə yarandı. 7 aprel 1823-cü il Reqbi şəhərinin on altı yaşlı məktəb şagirdi Uilyam Uebb Ellis (William Webb Ellis), kütlə futbol matçı vaxtı qaydaları pozaraq - topu ələ alıb və irəlliyərək, rəqib komandasının "şəhərciliyinə" çatdırdı. Qeyd etməyə dəyər ki, 19-cu əsrin kütlə futbolun qaydaları əllərə alıb və onu komanda oyunçuya, amma sahə üzrə onunla hərəkət etməyi qadağan edilirdi. Bu hərəkətdən sonra, Ellis tərəfdarların və əllərlə oyunun rəqiblərinin arasında mübahisələr gücləndi, hansılar ki, qırx il davam edirdilər. Yalnız 1863-cü ilində tərəflər güzəştə gəldilər: onlar iki sərbəst idman növünə reqbi və futbola böldülər. Yeni oyun "Rugby Football" adını aldı (və ya sadəcə "Rugby") şəhərin adına görə.

Reqbinin populyarlığa görə – dünyada ikinci idman növü, o yalnız futbola güzəşt edir. Reqbidə 120 ölkədən çox oynayırlar. Reqbi, altı millətin (İngiltərə, Uels, İrlandiya, Şotlandiya, Fransa və İtaliya) belə adlandırılan ölkələrində olduqca populyardır. Yeni Zelandiyada, Okeaniyada və Uelsdə reqbi bir nömrəli milli idman növüdür, Avstraliyada və Cənubi Afrikada yalnız kriketə rəqabət edir. Reqbi Latın Amerika (xüsusilə Argentinada) ölkələrində və Şərqi Avropanın (məsələn Gürcüstan və Rumıniyada) çox populyardır, bu idman növü ABŞ-da və Asiya ölkələrində digər idmanlardan daha sürətli inkişaf edir. Bu günə qeyd edilmiş oyunçuların sayı 1 milyon insanı ötür, və reqbi üzrə Dünya çempionatının teleauditoriyası 2007-ci ildə dörd milyard tamaşaçısını ötdü və hər turnirdən turnirə izləyicilərin sayı artmağa davam edir.

Reqbinin iki əsas növü mövcuddur – Rugby-Union və Ruqby-Lig. Ədatən, bir qayda olaraq "Rugby" sözü (bəzən " Rugby-15″) Rugby-Union adlandırırlar. Bəzən Rugby-Ligi isə "Rugby-13" adlandırırlar. Rugby-Lig-də və Rugby-Union la ayrılması 1895-ci ildə oldu. Əvvəlcə reqbi peşəkar idman növü deyildir. Oyunçular məşqləri və matçları işlə birləşdirirdilər, və bu oyunun həvəskar statusu klubların rəhbərliyinə maaş, travmalar üçün kompensasiyalar ödəməyə icazə vermirdi. Bu İngiltərənin cənubu üçün qəbul edici idi, çünki, əsasən varlılar oynayırdılar. Şimallılar üçün isə bu qəbul edilməzidi, çünki oyunçuların əksəriyyət fəhlə sinifi təşkil edirdi. Reqbi İttifaqı ilə bir razılıqa gəlməmiş, İngiltərənin şimalından 20 klub öz Şimal reqbi ittifaqını yaratdılar, hansının ki, nizamnaməsi reqbi oyunçularına pul ödəməyə icazə verirdi. Rugby-Lig belə yarandı. Tezliklə Rugby-Ligaların qaydalarına əhəmiyyətli dəyişikliklər daxil edilmişdilər: oyunçuların sayı 15-dən 13-ə qədər azaldı, oyundan mol, rak və dəhliz və s. götürdü. Reqbi (Rugby-Union) yalnız 1995-ci ildə peşəkar oldu. Qeyd etməyə dəyər ki, bundan sonra çox peşəkar oyunçular reqbiliq-dən Rugby-Uniona qayıtdılar. Nümunə kimi – All Blacks propu (1 və ya 3 nömrəli oyunçu) Bred Torn və ya vinqer (11 və ya 14 nömrali oyunçu) Sonny Bill Wilyams.

Rugby-7 – Rugby-Unionun variasiyasıdır, 19 əsrin sonunda Şotlandiyada yaranmışdır. Rugby-7-nin Rugby-Uniandan olan əsas fərqləri: komanda yeddi oyunçudan ibarətdir, hər hissə yeddi dəqiqə (turnirlərin final oyunu 10 dəqiqə) davam edir, Scrum-da (skramda) yalnız üç nəfər iştirak edir və s. Rugby-7-in matçları Rugby-Union qaydaları əsasında keçirilir. Rugby-7 üzrə Dünya çempionatı və Olimpiya Oyunları daxil olmaqla bir sıra beynəlxalq yarışlar keçirilir. 2009-cu ilin oktyabr ayında Rugby-7 Olimpiya idman ailəsinə qoşuldu: 2016-cı ildə Rugby-7 üzrə Rio-de-Janeyro olimpiya oyunlarda keçirildi.

Bu Rugby-Lig əsasında çıxmış oyunun müxtəlif variasiyalarıdır. Touch-Rugby oxşayır Rugby-Lig`ə, yalnız bu oyunda tutmalar rəqibin sadə toxunmasıyla əvəz edilmişdir, və komanda altı oyunçudan ibarətdir. Oyun Rugby-Lig oyunçuları üçün məşq texnikası kimi yaranmışdır, amma zamanla sadə insanların və reqbinin həvəskarlarının arasında çox məşhur oldu. Touch-Rugbynin plyaj variantı mövcuddur – plyaj reqbisi. Tag-Rugby – Rugby-Lig`in daha bir variasiyasıdır. Taq reqbidə hər oyunçunun belinə iki lent bərkidilir. Oyunda yaxalamaq yoxdur: müdafiəçiyə heç olmasa hücum edəndə iki lentdən birini qopartmaq kifayətdir. İngiltərədə, Avstraliyada və İrlandiyada Tag-Rugby üzrə məşqlərdən əvvəl hazırlıq mərhələsi kimi ibtidai məktəblərdə geniş tətbiq edilir.

Xeyr, bu yanlış bir təsfirdir. Yaranmış fikirin əksinə, reqbi istənilən başqa kontaktlı idman növündən daha təhlükəsizdir. Bütün qaydalara və təlimatlara oyunçular tərəfindən riayət etdiyi halda ciddi travmanı almaq ehtimalı minimaldır. Belə, statistikaya əsasən, amerika məktəblərində min nəfər reqbiylə məşğul olan yuxarı sinif şagirdləri beş ciddi travma olur ki, bu amerika futbolu ilə, restlinqa və ya xokkey ilə mübahisədə olduqca çox aşağı göstəricidi. Vizual reqbi təhlükəli görünür, amma unutmaq olmaz ki, oyunçular fiziki yaxşı inkişaf etmiş və xüsusi məşqlər keçir, istənilən toqquşmaları və yıxılmalar yerinə yetirirlər, daha yüksək ağrı kəndarına malikdirlər, daha möhkəm bağlamalar, oynaqlar və s. Reqbidə qoruyucu təchizatın olmamağı çoxları üçün riskin əlavə amili kimi qəbul edilir. Əslində bu reqbinin təhlükəsizliyin daha bir göstəricisidir: reqbidə yalnız kapa məcburidir, hansı ki, dişləri müdafiə edir. İstəkdən asılı olaraq oyunçu xüsusi incə dəbilqədən və qalınlıqla santimetrə qədər korpusun müdafiəsindən istifadə edə bilər. Reqbidə təhlükəli oyun intizamlı cəzalanmalı: qaydaların kobud pozuntusu üçün bir neçə ay müddətə qədər oyunlardan kənar qalmaq olar. Ağır, yüngül və orta dərəcəli travmaları reqbi oyunçuları digər idman növlərində olduğu kimi: futbolçular, basketbolçular və ya atletlər qədər alırlar.

Praktiki olaraq reqbidə hər istənilən kompleksiyayla insan oynaya bilər – bu reqbinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Bu gün peşəkar reqbidə oyunçuların boyu əsasən 170 santimetrdən iki metrə qədər tərəddüd edir, və çəki – 80-dən 120 kq-a qədər. Reqbidə hər mövqe unikaldır və ona uyğun tipli fiziki parametrlərlə oyunçuları tələb edir. Reqbidə hücumçular müdafiəçilərdən çox daha böyük, onlar daha fiziki, ağır və daha güclü olurlar. Birinci xəttin hücumçuları – ən ağırlar, ikinci liniii – ən yüksəklər, və üçüncü xəttin hücumçuları fiziki gücü, dözümü və yaxşı sürəti birləşdirməlidir. Yarımmüdafiəçilər aşağı və hücumçulardan daha yüngül, güc və qabaritlər burada müəyyən edən amil deyil. Bu mövqedə oyunçuya əsas tələblər – yüksək sürətdir, dispetçer və taktik keyfiyyətlərdır. Müdafiəçilər – ən sürətlilər və tez-tez komandada ən yüngül oyunçulardır. Yaxşı müdafiəçi rəqibdən qaça, onu əks istiqamətdə tuta bilməlidir, əllə və ayaqla yaxşı oynamaq məcburdur, tutma texnikasına malik olmalıdır. Peşəkar reqbinin (1995-ci il) erasının başlanğıcından sonra oyunçuların qabaritlərinin artımına tendensiya müşahidə olunur. Bəzi müasir müdafiəçilər həvəskar reqbi vaxtlarının hücumçularının ölçülərində üstələyirlər.

Bütün dünyada reqbi-yyunion üzrə bir çox yarış keçirilir : yerli çempionatlarla başlayaraq və böyük beynəlxalq yarışlarla bitirərək. Reqbi üzrə Dünya kuboku ən mühüm yarışdır. Birinci Dünya kuboku 1987-ci ildə keçirildi və o vaxtdan hər dörd ildən bir daim keçirilir. Altı millətin kuboku və Üç millətin Kuboku (2012 dən Dörd millətin kuboku) – iki böyük beynəlxalq yarışlardan sayılırlar. Altı Millət Kubokun sahibini hər il öz aralarında İngiltərə, Şotlandiya, İrlandiya, Uels, Fransa və İtaliya komandaları müəyyən edirlər, və The Rugby Championship – Avstraliyan, Yeni Zelandiya, Argentina və CAR-ın yığmaları arasında keçirilirdi. 2012-ci ildən bu yarışa Argentina yıöması da qoşuldu və yarışın adı - Dörd Millət Kuboku-na dəyişildi. Əhəmiyyətinə görə ikinci olaraq Avropa millətlərinin Kuboku Altı millətin Kubokundan sonra avropa yarışı sayılır. İki ildə bir dəfə avropa yığmaları oynayır, K6N-da iştirak etməyənlər, həmçinin Rusiya, Ukrayna, Litva və Latviya. Kubokun indiki və keçən yarışların olan sahibi – Gürcüstandır. Bir çox beynəlxalq klub yarışı mövcuddur: Xayneken (İngiltərənin, İrlandiyanın, Şotlandiyanın, Uelsin, Fransanın və İtaliyanın top klublarının arasında oynanır) kuboku, Çağırışın (klubların arasında oynanır, Xayneken Kubokuna düşməmiş) Kuboku, Super Rugby (Avstraliyan, Yeni Zelandiya, Argentina və CAR-ın klublarını oynayırlar). Hər ölkədə, harada reqbi oynalınır, daxili milli çempionatlar keçirilir: Qinessa Kuboku (ingilis premyer-liqası), Maqners Liq (Kelt liqası – İrlandiyanın, Uelsin və Şotlandiyanın klublarının birgə çempionatı), Karri Kapa (CAR), Eyr Yeni Ziland (Yeni Zelandiya), Top 14 (Fransa).

Bu gün Rugby-Union olimpiya idman növü deyil, hərçənd 1900, 1908, 1920, və 1924 ildə Olimpiya oyunları proqramında idi. Parisdə Oyunlardan sonra bəzi səbəblərə görə, və ən əsası vahid beynəlxalq federasiya olmadığına görə, oyun proqramdan xaric edildi. Berlində Olimpiadada 1936-cı ildə reqbi üzrə nümunə yarışı keçdi, hansı ki, hansısa bir rəsmi statusa malik deyildi. 20-ci əsrin ikinci yarısı boyunca dəfələrlə reqbini olimpiya idman növünün statusunu qaytarmaq cəhdi təşəbbüs edilmişdi, ərizələrdən biri Sovet İttifaqıyla (1980-ci il) verilmişdi. Onlardan heç biri müvəffəqiyyətlə nəticələnmədi. 1994-cü ildə reqbinin tarixində yeni dövr başlandı: Kardifdə konfransda Olimpiya Komitəsinin sədri Samaranç bəyan etdi ki, reqbi tarixi olimpiya ənənələriylə və fəlsəfəylə malikdir, və Rugby-7-in 2002-ci ilində Oyunlar proqramına əlavə etməyə iddiaçılardan biri oldu. 2009-cu ilin oktyabrında Kopenhagendə konfransda Rugby-7 olimpiya idman növü tanınmışdı – Rio-de-Janeyroda 2016-cı ildə keçəcək Olimpiya oyunları proqramına daxil edilmişdir. Rugby-Union üçün olimpiyaya yolunda əsas mane İRB-nin oyunların arasında yeddigünlük fasilədir. Bu səbəbdən reqbi üzrə tam format yarış Olimpiya oyunlarının 16-günlük proqramına sığışdırmaq mümkün deyil.

Beynəlxalq Reqbi İttifaqı - World Rugby) – bu bütün dünya reqbisini idarə edən strukturdur. World Rugby qərargahı Dublindədir (İrlandiya), və Bernar Lapasse təşkilatın qüvvədə olan sədridir. Bu gün Beynəlxalq reqbi ittifaqı 96 ölkə və 6 regional assosiasiya daxil edir. World Rugby bir sıra beynəlxalq yarışların təşkilatçısıdır: məsələn, reqbi üzrə Dünya Kuboku. Bundan başqa, World Rugby – dünya reqbisinin ən böyük sponsorlarından biridir: son üç il ərzində təşkilat ikinci təbəqənin ölkələrində: Kanadaya, ABŞ, Yaponiya, Samoa, Tonqa və Fici oyunun inkişafına iyirmi milyon funtun xərclədi. 28 üzvdən ibarət olan İcraiyyə komitəsi World Rugby-nin əsas orqanıdır. İcraiyyə komitəsinin iclasları ildə iki dəfə keçir. Reqbinin qaydaları World Rugby İcraiyyə komitəsi tərəfindən əsasını qoyulan qaydalar üzrə Komitənin kontrolunun altındadır. Reqbinin orijinal qaydaları bir neçə dillərdə yazılmışdır.

World Rugby vaxtaşırı dünya milli yığma komandaların reytinqini dərc edir. 2003-cü ilə qədər World Rugby yığmanın peşəkar səviyyəsindən və ölkədə reqbinin inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq üç təbəqqəyə bütün komandaları bölürdü. Birinci təbəqqə İngiltərənin, Avstraliyanın, Argentinanın, CAR-ın, Şotlandiyanın, Uelsin, İrlandiyanın, İtaliyanın, Fransanın və Yeni Zelandiyanın komandaları təşkil edirdi, ikinci təbəqqə – Kanadanın, Gürcüstan, Rumıniyanın, Samoanın, Tonqanın, Yaponiyanın, Ficinin və ABŞ-ın yığmalarıdır, üçüncü – bütün qalan. 2003-cü ildə World Rugby-in Avstraliyada Dünya kubokun başlanğıcından əvvəl yeni reytinq sistemini tədbiq etdi. Bir neçə il məlumat bazasının formalaşmasına və 1871-ci ildən keçmiş bütün matçlara əsasən reytinqin təkrar saymasına getdi. Bu halda halların əlavə edilməsinə yalnız görüşün nəticəsi təsir etmir, həm də o, komandalardan hansısı qonaq və ya hansı evdə. Ev məğlubiyyəti halında komanda daha çox hal itirir, ev qələbəsi halında – daha az yığır. Yığmaların reytinqi World Rugby-in rəsmi saytında dərc edilir. Daha ətraflı World Rugby-nin saytında baxmaq olar.

Müttəfiq miqyasında reqbinin tarixi mürəkkəb və ziddiyyətli inkişaf yolu keçmişdir. İnqilabdan əvvəlki Rusiyada bu oyun haqqında rəsmi və etibarlı məlumatlar olduqca azdır; əsas informasiya mənbələri yalnız şahidlərin və matç iştirakçılarının xatirələridir. SSRİ yaradıldıqdan sonra, 1923-cü ildə Moskvanın "Burevestnik" stadionunda reqbi üzrə rəsmən qeydə alınmış ilk matç baş tutdu, 1934-cü ildə isə paytaxtın ilk çempionatı keçirildi. Məhz bu kütləviləşmə dalğası fonunda reqbi Azərbaycanda da keçən əsrin 30-cu illərində yayılmağa başladı. Lakin İkinci Dünya müharibəsinin başlaması idmanın, o cümlədən reqbinin inkişafına ciddi mane oldu. Müharibədən sonrakı dövrdə respublika və ittifaq çempionatları keçirilmədi, oyun tədricən unudulmağa başladı. Reqbinin dirçəlişi üçün müəyyən cəhdlər edilsə də, bu təşəbbüslər "yuxarıdan" kəskin rədd edildi: ölkə rəhbərliyi bunu "kosmopolitizmlə mübarizə" və "Qərb mədəniyyəti qarşısında baş əymək" kimi qələmə verir, oyunun əleyhdarları isə onun zamanında süni yolla yayıldığını iddia edirdilər. Reqbi yalnız on il sonra – 1957-ci ildə Moskvada keçirilən Gənclərin və Tələbələrin Ümumdünya Festivalından sonra yenidən həyat qazandı. Ümumittifaq birincilikləri 1966-cı ildə bərpa olundu, 1967-ci ildə SSRİ Reqbi Federasiyasının yaradılmasından sonra isə yaradılan yarışlar 1968-ci ildən etibarən müntəzəm xarakter aldı. 1975-ci ilin may ayında SSRİ Reqbi Federasiyası Beynəlxalq Həvəskar Reqbi Federasiyasının (FIRA) tərkibinə qəbul edildi, 1979-cu ildən isə sovet yığması Avropa çempionatının yüksək liqasının ("A" qrupu) dəyişməz iştirakçısına çevrildi. Bu ardıcıl inkişafın məntiqi nəticəsi kimi, 1990-cı ildə SSRİ Reqbi Federasiyası "World Rugby"nin assosiativ üzvü oldu.

Reqbi matçi 100x70 metr ölçülü sahədə keçirilir. Meydançanın qıraqlarında "cəhd" (try) zonasının sərhə hətti və H-tipli qapıları olur, onların arxasında olan sahə – "cəhd" (try) zonası adlanır. Meydançanın digər xəttləri mövcuddur: 22 metr xətti, mərkəz xətti, "ölü" topun xətti, 10 metr və 5 metr xəttləri. Bu xətlərlə meydan zonalara bölünür, hansılarda ki, oyunun bəzi xüsusiyyətləri qaydalarla nəzərdə tutulmuşdur. Oyunçunun vəzifəsi – topu "cəhd" (try) zonasına endirmək və ya onu qapıya vurmaq. Reqbi komandası 15 oyunçudan ibarətdir: səkkiz hücumçu və yeddi müdafiəçi. Hər bir oyunçu topla qaça və ya komanda yoldaşına ötürə bilər. Topu yalnız yana və ya arxaya ötürmək olar. İrəli topu ancaq ayaq zərbəsi ilə ştürmək olar. Topu bilmədən qabaqa oynalıanda hakim skram (sxvatka) təyyin edir, qəsdən topu irəli atanda – cərimə zərbəsi. Hər hansı oyunçu (topla olan) rəqib tərəfindən yaxalana bilər. Böyürdən, arxadan, qabaqdan yaxalamaqa icazə verilir; hər hansı çiyindən yuxarı və oyunçu havada olarkən yaxalamaq qadağan edilmişdir və cəzalanırlar. Rəqibidə oyunçunu bloklamaq və topsuz oyunçuya hücüm etmək olmaz. Yerdə olarkən oynamaq qadağandır, və bu halda, yerdə olan oyunçu dərxal topdan azad olmalıdır, əks halda cərimə təyyin olunur. Bu vəziyyətdə top uğrunda mübarizə başlayır, və topu idarə edən komanda "ruck" formalaşdırır "Ruck"-a ancaq "qapinin" üstündən qoşulmaq olar. Yan tərəfdən və ya qabaqdan girənləri cərimə zərbəsi ilə cəzalandırılar. "Ruck"-da oyunçuların vəzifəsi yerdə olan topu müdafıə edib, öz komandasına saxlamaqdır. Topla "moul" quruluşu ilə irəlləmək olar. Bu halda oyunçular (biri topla olmalıdır) öz aralarında birləşirlər və rəqib komandasının "cəhd" (try) zonasına tərəf hərəkətə başlayırlar. Rəqib "moul"-u yıxa bilməz – o öz "moul"-unu formalaşdırıb və rəqibi dayandırmalıdır. Əgər top yan xəttə (auta) çıxdısa, dəhliz oynanacaq. Əgər oyunçu "cəhd" (try) zonasında topu qoydusa, onun komandası beş xal və əlavə olara ayaq zərbəsində hüququ alır – buna reallaşdırma deyirlər. Vurulmuş reallaşdırma 2 xal gətirir. Cərimə vurulmuş – 3. Oyun vaxtı topu H-tipli qapıya vurulursa (top zərbədən əvvəl yerə dəyməlidir), o zaman, komanda 3 xal qazanır - bu fənd drop-qol adlanır. Matçda o komanda qalib gəlir, hansı ki, daha çox xal yığır.